Đạo Đức Kinh – Chương 1
Nguyên văn
道可道, 非常道; 名可名, 非常名. 無, 名天地之始; 有, 名萬物之母. 故常無, 欲以觀其妙; 常有, 欲以觀其故常無, 欲以觀其妙; 常有, 欲以觀其徼. 此兩者, 同出而異名. 同謂之玄. 玄之又玄. 衆妙之門.
Phiên âm
Đạo khả đạo, phi thường đạo; Danh khả danh, phi thường danh.
Vô, danh thiên địa chi thủy; Hữu, danh vạn vật chi mẫu.
Cố thường vô, dục dĩ quan kỳ diệu; Thường hữu, dục dĩ quan kỳ kiếu.
Thử lưỡng giả, đồng xuất nhi dị danh. Đồng vị chi huyền. Huyền chi hựu huyền, Chúng diệu chi môn.
Dịch nghĩa
Đạo, khi đã có thể nói ra thành lời, thì không còn là Đạo tuyệt đối. Tên, khi đã gọi được thành tên, thì không còn là tên vĩnh hằng.
“Không” là cách gọi nguồn khởi đầu của trời đất; “Có” là cách gọi gốc sinh ra muôn loài.
Thường ở trong “không” thì nhận ra sự vi tế sâu xa; thường ở trong “có” thì thấy các biểu hiện và giới hạn.
Hai mặt ấy cùng sinh từ một nguồn, chỉ khác nhau ở tên gọi. Đều là huyền. Huyền lại càng huyền, là cửa ngõ của mọi điều kỳ diệu.
Diễn giải
Tên gọi giúp con người nhận biết sự vật, nhưng tên gọi không thể bao trùm trọn vẹn thực tại mà nó chỉ ra. Bởi vậy, khi Đạo đã được nói ra hay khái niệm hóa, thì không còn là Đạo tuyệt đối; ngôn ngữ chỉ chạm đến biểu hiện, không chạm đến bản thể.
Vô là khi Đạo chưa hiển lộ – trống rỗng, không hình, không danh. Hữu là khi Đạo vận động – sinh ra trời, đất, vạn vật. Ta tưởng chúng đối lập, nhưng không phải. Chúng cùng một nguồn (tạm gọi là Đạo), chỉ là hai cách con người gọi tên khi Đạo hiện hay ẩn. Giống như biển: yên thì thấy sâu, động thì thấy sóng – nhưng nước vẫn là nước.
Huyền là sâu xa, khó nắm bắt, không thể hiểu bằng trí phân biệt. Càng cố lý giải, càng xa Đạo. Chỉ khi buông hiểu biết, Đạo mới tự hiện.
Không chỉ sâu – mà sâu đến mức không còn chỗ cho lời nói. Ngay cả khái niệm “huyền” cũng phải buông. Đó là chỗ mà tư tưởng dừng lại, trực giác bắt đầu.
Từ nơi vô hình ấy, mọi sinh thành, biến hóa, trí tuệ, thuận tự nhiên… đều tuôn ra. Ai sống thuận với Đạo thì không cưỡng cầu, không tranh mà thắng, không làm mà thành.
Ngẫm
Đạo – cái gốc vô hình của trời đất?